Twierdza Przemyśl

Na ranem 8 listopada, gdy jeszcze wszyscy spali grupa członków Stowarzyszenia "Rawelin" zbliżała się do Przemyśla. Była to już druga wyprawa do Twierdzy Przemyśl. Pierwsze spotkanie Rawelinowców z Twierdzą miało miejsce w marcu 2007 roku podczas XI Rajdu Szlakiem Twierdzy Kraków i Szlakiem Twierdzy Przemyśl. Wtedy podczas dwudniowego pobytu zwiedziliśmy fort XV Borek, I Salis Soglio, IIa Cyków, II Jaksmanice, III Łuczyce, IIIa Hermanowice, IV Optyń, jak też forty "grupy siedliskiej" znajdujące się na terenie Ukrainy. Celem tegorocznej wyprawy były forty położone na północ i zachód od miasta. Przemyśl to nie tylko fortyfikacje austro-węgierskie, to tu Rosjanie do czerwca 1941 zbudowali schrony bojowe 8 Przemyskiego Rejonu Umocnionego nowego pasa umocnień granicznych znanych później jako Linia Mołotowa, które też są godne zobaczenia.

Zdaniem niektórych, Przemyśl, po Antwerpii i Verdun był trzecią pod względem wielkości twierdzą Europy początku XX wieku. Bez względu jednak na to, które przyznamy mu miejsce, pomimo zniszczeń, po ponad stu latach ciągle świadczy o potędze militarnej monarchii Austro -Węgierskiej. Twierdza Przemyśl przetrwała trzy oblężenia, a do dziś zachowały się obiekty bądź ruiny ponad 40 fortów - głównych i pomocniczych, bramy forteczne i dobrze widoczne w lesie okopy. W niektórych miejscach czas się zatrzymał, a koszary wyglądają tak, jakby za chwilę mieli wrócić do nich żołnierze.

Przemyśl do połowy XIX wieku był zwykłym, galicyjskim miasteczkiem, do tego - tyglem kultur. Wszystko zmieniło się po przyłączeniu Galicji do monarchii. Gdy po wojnie krymskiej pogorszyły się stosunki Austrii i Rosji, Państwowa Komisja Fortyfikacyjna szukała miejsc, które będą najodpowiedniejsze do budowy fortyfikacji. Typowano m. in. Stryj, Lwów i Andrychów. Ostatecznie - wybrano Przemyśl, który miał posłużyć do obrony szlaku na Węgry. Projekt budowy pierwszych fortyfikacji ukończono w 1873, planując, że realizacja całego przedsięwzięcia zajmie... 24 lata. Zakładano, że załoga twierdzy będzie się składać z 21 tys. osób, 705 dział i 1,8 tys. koni. Dlatego oprócz fortów powstawały kamienice, piekarnie, stajnie i wszelkie inne budynki zaplecza. Dzięki temu, Przemyśl zmienił się nie do poznania. W 1871 roku Dyrektorem Budowy Umocnień został baron - generał Daniel Salis-Soglio. Do dziś jego imię nosi I Fort w Siedliskach. Pierwsze próby wytrzymałości fortyfikacji przeprowadzono w 1892 roku. Do 1907 roku twierdza była intensywnie rozbudowywana, potem władze austriackie wstrzymały dotacje i trzeba było wprowadzić oszczędności. Tuż przed wybuchem I wojny światowej pierścień zewnętrzny fortów liczył 45 km i składał się z 17 fortów głównych. Wewnętrzny pierścień stanowiło 21 fortów, jednak tylko 12 ze wszystkich obiektów oceniano jako wystarczająco odporne na wszelkiego rodzaju pociski. Pierwsze oblężenie trwało od 17 września do 10 października 1914 i zakończyło się porażką Rosjan, którzy stracili 10 tys. żołnierzy. Obrońcy twierdzy ponieśli trzy razy mniejsze straty. Drugi raz Rosjanie ruszyli na Przemyśl 5 listopada, zdobywając miasto, osłabione brakami w zaopatrzeniu, 20 marca 1915. Dwa dni później wysadzili austriackie działa, forty i mosty na Sanie. Ostatecznie twierdza skapitulowała 23 marca, a do miasta wkroczyły oddziały rosyjskie. 2 kwietnia do Przemyśla przybył car Mikołaj II, aby osobiście podziękować żołnierzom za zwycięstwo. Podczas tej wizyty odwiedził fort X Orzechowce. W maju, po przerwaniu frontu rosyjskiego i bitwie pod Gorlicami, Rosjanie zaczęli się wycofywać. 31 maja Przemyśl zaatakowały pułki bawarskie, pułk pruski i austriaccy strzelcy, kilka dni później odzyskując twierdzę. 22 listopada 1919 r. twierdza Przemyśl, zgodnie z zarządzeniem wojennym, przestała być fortecą, a część obiektów wyburzono.

Pod koniec lat 60-tych przemyskie fortyfikacje uznano za zabytek architektury militarnej, a trzydzieści lat później - objęto Krajowym Programem Ochrony i Konserwacji Architektury Obronnej. Pomimo tego, obiekty, które zachowały się jako ruiny i pozostają bez opieki, są dewastowane przez miłośników graffiti i imprez na wolnym powietrzu. Niektóre miały więcej szczęścia - nie uległy zniszczeniu w czasie wojny, ocalały podczas akcji wyburzania i udało się zagospodarować. Np. w forcie VIII Łętownia można obejrzeć wystawę poświęconą działaniom pierwszo i drugowojennym w Przemyślu i okolicach. W sezonie jest czynna cały czas, poza sezonem - po wcześniejszym umówieniu telefonicznym. Większość eksponatów pochodzi z wykopalisk prowadzonych przez pasjonatów historii na terenie twierdzy. Ciekawa wystawa znajduje się także w Przemyślu, w Muzeum Twierdzy, które mieści się w piwnicach Klubu Garnizonowego. Są tu m. in. elementy umundurowania i ekwipunku żołnierza armii austro-węgierskiej, mapy i zdjęcia miasta. A na dziedzińcu znalazł swoje miejsce największy i niewątpliwie najcięższy eksponat - pancerna wieża z fortu IV Optyń.

Fortyfikacje łączy czarny szlak pieszy, poprowadzony w latach 50-tych drogami fortecznymi i ścieżkami. Składa się z dwóch odcinków - północnego i południowego, które okrążają miasto, po obu stronach Sanu. Cała trasa obejmuje 15 fortów głównych i 29 pomocniczych. Część północna (Bolestraszyce - Kuńkowce), krótsza, liczy 19 km, południowa, dłuższa około 28 km (Łapajówka - Dybawka Górna). Dzięki wsparciu finansowemu Unii Europejskiej, udało się wytyczyć również forteczną trasę rowerową, która częściowo pokrywa się z czarnym szlakiem. Aby obejrzeć całość twierdzy trzeba zarezerwować minimum 2-3 dni.

Nam przez dwa dni przy pochmurnej i deszczowej pogodzie udało się zwiedzić fort VII "Prałkowce", VII1/2 "Tarnawce", VIII "Łętownia", IX Bruner, X Orzechowce, XI Duńkowiczki, XII Werner, XIII San Rideau i obiekty, na których Rosjanie zbudowali schrony "Linii Mołotowa" fort XX Przekopana i szańce S1-3.

Na mocy układu Ribbentrop - Mołotow z dnia 23 VIII 1939r, po agresji niemiecko - radzieckiej terytorium II Rzeczpospolitej  zostało podzielone na dwie strefy okupacyjne. Skorygowano ten podział traktatem z 28 IX 1939r, rezultatem czego ustalona została nowa granica. Poprzez przyłączenie wschodnich terenów Polski do ZSRR umocnienia graniczne, tzw. "Linia Stalina" znalazła się na tyłach, przez co przestała pełnić swoje podstawowe zadania. Ze względu na zaistniałą sytuację podjęto decyzję o budowie nowego pasa umocnień wzdłuż nowej zachodniej granicy zwanych potocznie "Linia Mołotowa". Zadaniem nowych umocnień było zatrzymać ewentualny atak nieprzyjaciela na czas potrzebny do przeprowadzenia mobilizacji, a także do wsparcia działań zaczepnych własnych wojsk. "Linia Mołotowa" składała się z umocnień stałych rozmieszczonych linearnie, tworząc rejony umocnione. Na terenie Polski znajdują się dwa fragmenty "Linii Mołotowa", północny (składający się z Grodzieńskiego RU, Zambrowskiego RU i Brzeskiego RU) i południowy (składający się południowego fragmentu Rawsko-Ruskiego RU i Przemyskiego RU).

Zadaniem 8 Przemyskiego Rejonu Umocnionego była obrona strategicznego szlaku komunikacyjnego na Lwów, a także przepraw kolejowych przez San. W wyniku intensywnych prac fortyfikacyjnych prowadzonych do czerwca 1941, na  terenie 8 PRU powstało 9 stałych punktów oporu liczących w sumie ponad 120 schronów bojowych różnego typu i uzbrojenia. Umocnienia z wykorzystaniem schronów budowano wszędzie tam gdzie dogodne ukształtowanie terenu i szlaki komunikacyjne wskazywały na możliwość przejścia spodziewanej inwazji Niemieckiej.

W czasie naszej wędrówki zwiedziliśmy kilkanaście obiektów punktu oporu Medyka, Przemyśl i Krasiczyn. Szczególnie interesowały nas schrony bojowe, na których zainstalowano kopuły pancerne zdemontowane przez Rosjan z polskich umocnień na Polesiu. Na zakończenie odwiedziliśmy schron bojowy przy hotelu Gromada, który od roku 2004 za sprawą kilku zapaleńców i wspierających ich sympatyków jest systematycznie remontowany i przywracany do stanu z roku 1941. Po obiekcie oprowadził nas Jacek Dzik (Stowarzyszenie "Projekt 8813"). Na każdym kroku widać ogrom włożonego wysiłku i pracy, w gablotach można zobaczyć min. imponującą kolekcję wojskowych menaszek, militaria i wyposażenie żołnierskie. Schron ten posiadający bogatą historię walki w czerwcu 1941 r. jest idealnym miejscem na powstanie muzeum Linii Mołotowa.