Twierdza Kraków - Fort 44 Tonie.

Minęło już ponad 155 lat od wybudowania pierwszych obiektów Twierdzy Kraków. Postępujący i szybki rozwój miasta spowodował, że wiele fortów nie doczekało dnia dzisiejszego. Musiały ustąpić miejsca pod nowe inwestycje, drogi czy tez osiedla mieszkaniowe. Inne miały trochę więcej szczęścia, zostały zaadaptowane na cele przemysłowo-magazynowe, przekształcone w hotele i domy kultury co uchroniło je przed zniszczeniem. Jednak większość obiektów jest w opłakanym stanie, są zarośnięte przez bujną roślinność, zdewastowane i zaśmiecone. Okradane przez zbieraczy złomu z wyposażenia i stalowych elementów czekają na swoją szansę przetrwania kolejnych lat. Taką szansę otrzymał fort 44 Tonie, jeden z najciekawszych obiektów Twierdzy Kraków…

Rozproszone Muzeum Twierdzy Kraków nareszcie staje się realne. Zarząd Budynków Komunalnych przekazał fort 44 Tonie Fundacji Aktywnej Ochrony Zabytków Techniki i Dziedzictwa Kulturowego "Janus". Działania Fundacji i skupionych wokół niej środowisk obywatelskich, min. zmierzającą do wypracowania i wdrożenia metod ochrony, opieki i udostępnienia współczesnemu społeczeństwu dwu największych w środkowej Europie zespołów fortecznych  austro - węgierskich twierdz pierścieniowych Kraków i Przemyśl oraz przywrócenia i zachowania dla przyszłych pokoleń ich tożsamości historycznej.

10 stycznia 2009r. Małopolskie Stowarzyszenie Miłośników Historii „Rawelin” na zaproszone Prezesa Fundacji Aktywnej Ochrony Zabytków Techniki i Dziedzictwa Kulturowego "Janus" Janusza Leśniewicza gościło w forcie 44 Tonie. Zainteresowanie członków naszego Stowarzyszenia było bardzo duże, gdyż fort przez wiele lat był niedostępny, a jest to najlepiej zachowany obiekt Twierdzy Kraków. W zwiedzaniu fortu uczestniczyli także członkowie krakowskiego Towarzystwa Przyjaciół Fortyfikacji i PTTK. Kilka godzin intensywnego zwiedzania fortu zakończyło się ogniskiem. Przy trzaskającym ogniu i zapachu pieczonych kiełbasek zebrani długo dzielili się wrażeniami z bardzo udanego dnia…

Fort 44 Tonie wzniesiony został w roku 1879 jako dzieło półstałe, w latach 1881-84 przebudowany na jednowatowy fort artyleryjski. Położony na północ od centrum Krakowa ogniem swych dział strzegł doliny Prądnika i traktu Olkuskiego. Posiada parterowe, załamane na prawym skrzydle koszary szyjowe, schron główny, wał artyleryjski ze schronami pogotowia i kaponiery strzegące dostępu do fosy. Od standardowych fortów artyleryjskich budowanych w III pierścieniu umocnień twierdzy różniła go asymetria rzutu spowodowana warunkami terenowymi - na prawym skrzydle fortu, w szyi zbudowano półbastion z dodatkową kaponierą. W roku 1902  krakowska Dyrekcja Inżynierii Fortecznej podjęła decyzję o przekształceniu przestarzałego już fortu w dzieło pancerne. Elementy pierwotnego założenia takie jak skala, narys, główne bloki kazamatowe i kaponiery pozostały bez zmian, lecz zostały wzmocnione ze względu na rozwój środków rażenia. W ramach modernizacji na skrzydłach czół zbudowano dwie baterie pancerne wyposażone w nowoczesne wysuwalno - obrotowe wieże Senkpanzer M.2 dział kal. 8cm i wieże obserwacyjne do kierowania ogniem. Na lewym skrzydle koszar szyjowych powstał potężny tradytor z kopułą obserwacyjno-bojową i stanowiskiem dla wytaczanego reflektora. Uzbrojenie tradytora stanowiły cztery działa M.98 kal. 8cm za kazamatowymi tarczami pancernymi.  W celu skutecznej obrony szyi fortu, w załamaniu na prawym skrzydle bloku koszarowego zamontowano dwa działa  M.99 kal. 6cm za wspólnym dwu strzelnicowym pancerzem. Cały system obrony bliskiej uzupełniała kopuła bojowa ckm umieszczona na schronie czołowym. Element obrony dalekiej stanowił usypany w centralnej części wał artyleryjski dla sześciu dział kal.15cm. Taki „pancernik” jakim stał się fort Tonie obsługiwało 5 oficerów, 224 żołnierzy piechoty, 265 żołnierzy artylerii i 8 saperów. Od początku XX w. był ośrodkiem grupy fortowej, w skład której wchodził wspierający go fort 44a Pękowice, dwie baterie stałe i jedna polowa dla artylerii, szaniec piechoty oraz dwa schrony amunicyjne na zapolu.

W chwili wybuchu I wojny światowej był dziełem nowoczesnym i silnie uzbrojonym. W listopadzie 1914 roku jego działa mogły wspierać wojska austro - węgierskie w czasie I bitwy o Kraków. Po zakończeniu wojny w 1918 roku został przejęty przez nowo powstające Wojsko Polskie. Fort w okresie międzywojennym był konserwowany i utrzymywany w gotowości bojowej jako element Obozu Warownego Kraków. We wrześniu 1939 roku wziął udział w odparciu czołówek niemieckich, umożliwiając wycofanie się Armii „Kraków”. W latach 1939-1945 był wykorzystywany na cele magazynowo-warsztatowe armii niemieckiej. Pod koniec okupacji Niemcy wysadzili pancerze tradytora, uszkodzili lewą baterie pancerną i zdemontowali większość wyposażenia. Po wojnie fort nadal był we władaniu wojska, tym razem umieszczono w nim pilnie strzeżone składy amunicji. W roku 1996 zakończył swoją militarną służbę i przeszedł w zarząd władz cywilnych.

Przez długie lata swojego istnienia, dwie wojny światowe, pilnie strzeżony przez cztery armie fort 44 Tonie przetrwał do naszych czasów w doskonałej kondycji. Jako jedyne w Twierdzy Kraków dzieło obronne tego typu zachował większość wyposażenia pancernego: wieże artyleryjskie, kopuły obserwacyjno-bojowe, bramy, kraty, wieszaki, co czyni go cennym i unikalnym zabytkiem sztuki fortyfikacyjnej przełomu XIX i XX w. Czy stanie się wielką atrakcją turystyczną i przyciągnie swoimi walorami rzesze miłośników fortyfikacji, czas pokaże…